Mẹ sau sinh dễ khóc, tủi thân, cáu gắt hay lo lắng vô cớ trong vài ngày đầu là rất thường gặp. Tình trạng này gọi là buồn sau sinh (baby blues), thường bắt đầu khoảng 3 ngày sau sinh và tự hết trong khoảng 2 tuần. Nếu buồn chán, khóc nhiều kéo dài quá 2 tuần, mất hứng thú với mọi thứ, không ngủ được dù con đang ngủ, thấy mình vô dụng, thì có thể là trầm cảm sau sinh và cần đi khám. Có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc con là tình huống cấp cứu, đến viện hoặc gọi 115 ngay.
| Đặc điểm | Buồn sau sinh | Trầm cảm sau sinh | Loạn thần sau sinh |
|---|---|---|---|
| Mức độ phổ biến | Rất phổ biến | Khoảng 1 trong 8 mẹ có triệu chứng, theo CDC | Khoảng 1 trong 1.000 mẹ, theo NHS |
| Bắt đầu | Khoảng 3 ngày sau sinh | Bất kỳ lúc nào trong năm đầu, cả khi mang thai | Thường trong 2 tuần đầu |
| Kéo dài | Tự hết trong khoảng 2 tuần | Quá 2 tuần, nặng dần nếu không điều trị | Diễn biến nhanh |
| Biểu hiện | Dễ khóc, tủi thân, lo lắng, vẫn chăm con được | Buồn sâu, mất hứng thú, khó gắn bó với con, ý nghĩ tiêu cực | Ảo giác, hoang tưởng, nói lộn xộn, kích động |
| Cần làm | Nghỉ ngơi, người nhà đỡ đần | Đi khám, điều trị | Cấp cứu ngay |
Vì sao mẹ sau sinh hay khóc
Sau khi sinh, lượng estrogen và progesterone giảm rất nhanh trong vài ngày. Cùng lúc đó, mẹ thiếu ngủ, đau vết khâu hoặc vết mổ, lo lắng chuyện cho con bú, chăm con, và thay đổi hẳn nếp sống. Những thay đổi này cộng lại làm cảm xúc chao đảo.
Theo Hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG), buồn sau sinh thường bắt đầu khoảng 3 ngày sau sinh và đỡ trong vài ngày đến 1 hoặc 2 tuần mà không cần điều trị. Dịch vụ y tế quốc gia Anh (NHS) mô tả cảm giác buồn, lo, cáu gắt vài ngày sau sinh là rất phổ biến và thường hết trong 2 tuần. Khóc không có nghĩa mẹ yếu đuối hay không thương con.
Dấu hiệu của trầm cảm sau sinh
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), khoảng 1 trong 8 phụ nữ mới sinh có triệu chứng trầm cảm sau sinh. NHS lưu ý trầm cảm có thể bắt đầu bất kỳ lúc nào trong năm đầu sau sinh, không chỉ những tuần đầu. Các dấu hiệu gồm:
- Buồn, trống rỗng hoặc khóc gần như cả ngày, nhiều ngày liền, quá 2 tuần.
- Không còn hứng thú với những việc trước đây thích.
- Khó gắn bó với con, cảm thấy con như người lạ, hoặc lo sợ quá mức về con.
- Mất ngủ ngay cả khi con ngủ và có người trông, hoặc ngủ li bì.
- Chán ăn hoặc ăn nhiều bất thường.
- Thấy mình vô dụng, tội lỗi, là người mẹ tồi.
- Khó tập trung, hay quên, khó ra quyết định.
- Tránh gặp gỡ người thân, bạn bè.
- Ý nghĩ làm hại bản thân hoặc con, nghĩ đến cái chết.
Nhiều bệnh viện sản dùng thang điểm trầm cảm sau sinh Edinburgh (EPDS) gồm 10 câu hỏi để sàng lọc khi khám sau sinh. Đây là công cụ sàng lọc, không thay cho chẩn đoán của bác sĩ. Mẹ có thể chủ động xin được đánh giá khi tái khám 6 tuần.
Trầm cảm sau sinh điều trị được. Bác sĩ có thể chỉ định tư vấn tâm lý, trị liệu, và khi cần thì dùng thuốc phù hợp với việc cho con bú. Mẹ không tự mua thuốc an thần, thuốc ngủ.
Mẹ có thể làm gì khi hay khóc
- Nói ra cảm xúc với chồng, mẹ, bạn thân hoặc nhân viên y tế. Giữ trong lòng làm cảm giác nặng hơn.
- Ngủ bù khi có người trông con. Mỗi ngày cố có một giấc ngủ liền 4 đến 5 tiếng. Nếu bé bú bình sữa vắt, người nhà có thể đảm nhận một cữ đêm.
- Ăn đủ bữa, uống đủ nước. Đói và mệt làm cảm xúc tệ hơn.
- Ra ngoài trời một chút mỗi ngày, đi bộ nhẹ khi sức khoẻ cho phép.
- Hạ bớt tiêu chuẩn. Nhà chưa dọn, con chưa theo nếp là bình thường trong những tuần đầu.
- Tránh rượu bia.
- Hạn chế đọc so sánh trên mạng xã hội nếu thấy bản thân tủi thân hơn sau khi đọc.
Người nhà nên làm gì
- Nhận phần việc cụ thể: nấu ăn, giặt giũ, bế con, thay tã, trông con cho mẹ ngủ.
- Lắng nghe, không phán xét. Tránh những câu như "ai sinh con mà chẳng thế", "phải cố lên vì con".
- Để ý các dấu hiệu kéo dài quá 2 tuần và đưa mẹ đi khám.
- Không để mẹ ở một mình với con nếu mẹ có ý nghĩ làm hại bản thân hay con.
- Hạn chế khách đến thăm dồn dập trong những tuần đầu.
Dấu hiệu phải đi khám ngay
Đến bệnh viện, gọi 115 hoặc nhờ người đưa đi ngay nếu mẹ:
- Có ý nghĩ tự tử, làm hại bản thân hoặc làm hại con.
- Nghe thấy tiếng nói, nhìn thấy những thứ người khác không thấy, tin vào những điều vô lý.
- Lú lẫn, nói lộn xộn, kích động, không ngủ nhiều ngày liền. Đây có thể là loạn thần sau sinh. Theo NHS, bệnh gặp ở khoảng 1 trong 1.000 mẹ, thường khởi phát đột ngột trong 2 tuần đầu sau sinh, và là cấp cứu.
- Không ăn uống, không chăm được bản thân và con.
Đi khám trong vài ngày nếu buồn chán, khóc nhiều kéo dài quá 2 tuần, hoặc nặng dần. Ngoài ra, mẹ cũng cần đi viện ngay nếu có dấu hiệu thể chất như ra máu nhiều, sốt, nhức đầu dữ dội kèm nhìn mờ.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ sau sinh hay khóc là bị làm sao?
Thường là buồn sau sinh do hormone giảm nhanh, thiếu ngủ và mệt mỏi. Tình trạng này tự hết trong khoảng 2 tuần. Nếu kéo dài hơn hoặc kèm mất hứng thú, ý nghĩ tiêu cực thì cần đi khám để kiểm tra trầm cảm sau sinh.
Mẹ sau sinh khóc có sao không?
Khóc trong những ngày đầu không làm hại mẹ hay ảnh hưởng đến sữa theo cách mà nhiều người lo. Quan niệm "khóc sau sinh hỏng mắt" chưa có cơ sở y khoa. Điều cần để ý là khóc kéo dài kèm buồn sâu, vì đó có thể là trầm cảm.
Mẹ sau sinh hay quên có phải bệnh không?
Hay quên sau sinh rất thường gặp, chủ yếu do thiếu ngủ và phải lo nhiều việc cùng lúc. Ngủ đủ hơn thì trí nhớ cải thiện. Nếu hay quên đi kèm buồn chán kéo dài, mất hứng thú, không tập trung được, hãy nói với bác sĩ vì đây cũng là dấu hiệu của trầm cảm.
Mẹ sau sinh không ngủ được có sao không?
Thức giấc vì con bú đêm là bình thường. Nhưng nằm trằn trọc không ngủ được dù con đang ngủ và có người trông, kéo dài nhiều ngày, là dấu hiệu cần đi khám vì có thể liên quan đến trầm cảm hoặc lo âu sau sinh.