Lượng sữa mẹ phụ thuộc chủ yếu vào việc cho con bú sớm, bú thường xuyên và bé ngậm bắt vú đúng, chứ không phải vào một món ăn cụ thể. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và UNICEF khuyên cho bé bú trong giờ đầu sau sinh và bú theo nhu cầu, thường 8 đến 12 lần mỗi ngày đêm. Về ăn uống, mẹ cần ăn đủ bữa, thêm khoảng 330 đến 400 kcal mỗi ngày so với trước khi mang thai, nhiều đạm, rau, quả, cá ít thuỷ ngân và uống nước theo cơn khát. Các món lợi sữa dân gian ăn được nhưng bằng chứng về tác dụng còn yếu.
| Việc | Tác động đến lượng sữa | Làm thế nào |
|---|---|---|
| Cho bú thường xuyên | Lớn nhất | 8 đến 12 lần mỗi ngày đêm, cả ban đêm |
| Ngậm bắt vú đúng | Lớn | Bé ngậm sâu cả quầng vú, mẹ không đau |
| Ăn đủ năng lượng | Vừa | Thêm một bữa phụ, không ăn kiêng giảm cân gắt |
| Uống đủ nước | Vừa | Uống khi khát, để cốc nước cạnh chỗ cho bú |
| Món lợi sữa dân gian | Nhỏ, chưa rõ | Ăn như món bình thường, không thay việc cho bú |
| Rượu bia, thuốc lá | Giảm sữa, hại bé | Tránh |
Sữa về theo cơ chế nào
Sữa mẹ hoạt động theo nguyên tắc cung và cầu. Mỗi lần bé bú hoặc mẹ vắt sữa, vú được làm trống và cơ thể nhận tín hiệu sản xuất thêm. Hormone prolactin tạo sữa, oxytocin đẩy sữa ra. Sữa bị ứ lâu trong vú thì cơ thể hiểu là không cần nhiều và giảm sản xuất.
Vì vậy, theo WHO và UNICEF, các việc giúp nhiều sữa nhất là:
- Cho bé da kề da và bú trong giờ đầu sau sinh.
- Cho bú theo nhu cầu, không cho bú theo giờ cứng.
- Cho bú cả ban đêm, lúc prolactin tiết nhiều.
- Không cho bé bú bình sữa công thức hay ngậm ti giả trong những tuần đầu khi chưa có chỉ định, vì bé bú mẹ ít đi.
- Cho bú cạn một bên rồi mới chuyển bên kia.
Những ngày đầu sữa non ít, chỉ vài thìa mỗi lần, nhưng đủ cho dạ dày nhỏ của bé. Sữa thường về nhiều vào ngày thứ 2 đến thứ 5 sau sinh.
Mẹ cho con bú cần ăn gì
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), mẹ cho con bú hoàn toàn cần thêm khoảng 330 đến 400 kcal mỗi ngày. Con số này tương đương một bữa phụ, ví dụ một hộp sữa chua, một quả chuối và một nắm hạt.
Mỗi bữa chính nên có:
- Tinh bột: cơm, gạo lứt, khoai, bún, yến mạch.
- Đạm: thịt, cá, trứng, tôm, đậu phụ, sữa. Móng giò, thịt gà là món quen, cứ ăn nếu thích.
- Rau và quả: rau lá xanh, bí đỏ, cà rốt, đu đủ, chuối, cam.
- Chất béo tốt: dầu thực vật, cá, các loại hạt.
Cá ít thuỷ ngân. CDC và FDA khuyên mẹ cho con bú ăn 2 đến 3 bữa cá ít thuỷ ngân mỗi tuần, như cá hồi, cá nục, cá trích, cá rô phi, tôm. Cá cung cấp DHA đi vào sữa. Tránh cá kiếm, cá mập, cá thu vua.
Iốt. Nhu cầu iốt tăng khi cho con bú. Dùng muối iốt khi nấu ăn.
Tiếp tục bổ sung vi chất nếu được kê. Nhiều bác sĩ dặn mẹ tiếp tục viên sắt hoặc vitamin tổng hợp sau sinh. Loại và liều do bác sĩ quyết định theo xét nghiệm.
Các món lợi sữa dân gian
Móng giò hầm đu đủ xanh, cháo chân giò, lá đinh lăng, rau ngót, vừng đen, yến mạch là những món người Việt hay dùng. Đây đều là thực phẩm bổ, ăn được khi nấu chín. Nhưng các nghiên cứu về thực phẩm và thảo dược lợi sữa, như tổng quan của Hội Y học Nuôi con bằng sữa mẹ (Academy of Breastfeeding Medicine), cho thấy bằng chứng tác dụng còn yếu.
Nói cách khác, ăn móng giò mà cho bú thưa thì sữa vẫn ít. Cho bú đều mà ăn uống bình thường, đủ chất thì phần lớn mẹ đủ sữa.
Lưu ý khi dùng thảo dược: trà, viên lợi sữa bán sẵn không được kiểm soát như thuốc. Hỏi bác sĩ trước khi dùng, nhất là khi mẹ đang dùng thuốc khác.
Uống bao nhiêu nước
Không cần ép uống thật nhiều, uống theo cơn khát là đủ. Mẹ cho con bú thường thấy khát khi bé bắt đầu bú, nên để sẵn một cốc nước cạnh chỗ ngồi. Nước tiểu vàng nhạt là đủ nước.
Nước canh, sữa, nước hoa quả đều tính vào lượng nước. Cà phê và trà nên giới hạn. CDC nêu mức khoảng 300 mg caffeine mỗi ngày, tương đương 2 đến 3 cốc cà phê, thường không gây hại cho bé.
Rượu bia: không có lượng nào được coi là tốt cho sữa. Quan niệm bia giúp nhiều sữa là sai; rượu làm giảm phản xạ tiết sữa và đi vào sữa. Nếu có uống, NHS cho biết nên đợi ít nhất 2 giờ sau một ly rồi mới cho bú.
Khi nào nên tìm người tư vấn
Gặp bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc chuyên viên tư vấn sữa mẹ ở bệnh viện nếu:
- Mẹ đau đầu vú, nứt cổ gà khi cho bú. Thường do bé ngậm chưa đúng.
- Bé bú lâu trên một giờ mà vẫn đòi, hoặc ngủ li bì không đòi bú.
- Mẹ nghĩ mình ít sữa và định cho bé ăn thêm sữa công thức.
Dấu hiệu phải đưa bé hoặc mẹ đi khám ngay
- Bé ít tã ướt (dưới 6 tã ướt mỗi ngày sau ngày thứ 5), nước tiểu vàng sẫm, môi khô.
- Bé sụt cân nhiều, chưa lấy lại cân nặng lúc sinh khi được 2 tuần tuổi.
- Bé vàng da tăng dần, lừ đừ, bú yếu.
- Mẹ có một vùng vú sưng đỏ, nóng, đau kèm sốt, rét run: có thể viêm vú hoặc áp xe.
- Mẹ ra máu nhiều, sốt, sản dịch hôi.
- Mẹ buồn chán kéo dài, không muốn chăm con, có ý nghĩ làm hại bản thân.
Câu hỏi thường gặp
Mẹ sau sinh ít sữa phải làm sao?
Trước hết tăng số cữ bú, cho bú cả đêm và kiểm tra bé ngậm vú đúng. Có thể vắt thêm sữa sau cữ bú để kích thích. Nếu bé ít tã ướt hoặc chậm tăng cân, đi khám để được đánh giá, không tự đoán.
Mẹ sau sinh tự nhiên mất sữa là do đâu?
Sữa giảm đột ngột thường do cho bú thưa đi, bé bú bình nhiều hơn, mẹ căng thẳng, thiếu ngủ, ốm, hoặc có kinh trở lại. Một số thuốc như thuốc tránh thai chứa estrogen cũng làm giảm sữa. Tăng cữ bú thường giúp sữa về lại; nếu không cải thiện sau vài ngày thì đi khám.
Mẹ sau sinh nên uống sữa gì để nhiều sữa?
Không có loại sữa bột hay sữa tươi nào làm tăng lượng sữa mẹ rõ rệt. Sữa tươi, sữa chua, sữa đậu nành là nguồn đạm và canxi tốt, uống loại ít đường. Sữa bột dành cho mẹ không bắt buộc nếu ăn uống đã đủ chất.
Mẹ sau sinh ăn gì để có sữa nhiều?
Ăn đủ ba bữa chính và một hai bữa phụ, đủ đạm, rau, quả và uống theo cơn khát. Món móng giò, đu đủ xanh nấu chín ăn được nhưng không thay được việc cho bé bú thường xuyên.